INSTITUTIO TRAIANI.INSTITUTIO TRAIANI.This is a collection of quotes from Plutarch which were worked into the form of a letter to Trajan. The only form we have is a medieval Latin text. Scholars debate about whether there ever was a Greek original. The verses set below the portrait of Plutarch in the Amyot edition are based on this popular, but misguided medieval tradition that Plutarch tutored Trajan.
This text has been scanned in from Vol 7 of Bernardakis's 1896 Teubner edition of the Moralia, p.183-193. Chaironeia apologizes for the many uncorrected OCR errors in this Web edition.
Click here to return to Chaironeia,
Plutarch's Home on the Web.
I. Plutarchus Trajano Salutem Dicit.
Modestiam tuam noveram non appetere principatum, quem tamen semper mornm elegantia mereri studuisti. Quo quidem tanto dignior judicaris, quanto a crimine ambitionis videris esse remotior. Tuae itaque virtuti congratulor et fortunae meae, si tamen recte gesseris quem probe meruisti. Alioquin te periculis et me detrahentium linguis subjectum iri non dubito, quam et ignaviam Imperatorum Roma non ferat et sermo publicus delicta discipulorum refundere soleat in praeceptores. Sic Seneca Neronis sui merito detrahentium carpitur linguis, adolescentium suorum temeritas in Quintilianum refunditur, et Socrates in pupillum suum clementior fuisse criminatur. Tu vero quidvis rectissime geres, si non recesseris a te ipso. Si primum te composueris, si tua omnia disposueris ad virtutem, recte tibi procedent universa. Politicae constitutionis majorum vires tibi expressi: cui si obtemperas, Plutarchum vivendi habes auctorem. Alioquin praesentem epistolam testem invoco, quia in perniciem imperii non pergis auctore Plutarcho.
Il. Est ergo primum omnium, ut princeps se totum metiatur et quod in toto corpore rei publicae, cuius vice fruatur, diligenter advertat. Est autem res publica (sicut Plutarcho placet) corpus quoddam, quod divini muneris beneficio animatur et summae aequitatis agitur nutu et regitur quodam moderamine rationis. Ea vero, quae cultum religionis in nobis instituunt et informant et Dei (ne secundum Plutarchum deorum dicam) caeremonias tradunt, vicem animae in corpore rei publicae obtinent. Illos vero, qui religionis cultui praesunt, quasi animam corporis suspicere et venerari oportet. Quis enim sanctitatis ministros Dei ipsius vicarios esse ambigit? Porro, sicut anima totius habet corporis principatum, ita et hi, quos ille religionis praefectos vocat, toti corpori praesunt. Augustus Caesar eo usque sacrorum pontificibus subjectus fuit, donec et ipse, ne cui omnino subesset, Vestalis creatus est pontifex et paulo post ad deos relatus est vivus. Princeps vero capitis in re publica obtinet locum, uni subjectus Deo et his qui vices illius agunt in terris: quoniam et in humano corpore ab anima vegetatur caput et regitur. Cordis locum senatus obtinet, a quo bonorum operum et malorum procedunt initia. Oculorum, aurium et linguae officia sibi vindicant judices et praesides provinciarum. Officiales et milites manibus coaptantur. Qui semper adsistunt principi, lateribus assimilantur. Quaestores et commentarienses (non illos dico qui carceribus praesunt, sed comites rerum privatarum) ad ventris et intestinorum refert imaginem: quae si immensa aviditate congesserint et congesta tenacius reservaverint, innumerabiles et incurabiles generant morbos, ut vitiis eorum totius corporis ruina immineat. Pedibus vero solo jugiter inhaerentibus agricolae coaptantur: quibus capitis providentia tanto magis necessaria est, quo plura inveniunt diverticula, dum in obsequio corporis in terra gradiuntur, eisque justius tegumentorum debetur suffragium, qui totius corporis erigunt, sustinent et promovent molem. Pedum adminicula robustissimo corpori tolle: suis viribus non procedet, sed aut turpiter inutiliter et moleste manibus repet, aut brutorum animalium more movebitur.
III. In summa ergo quatuor sunt, quae nititur rei publicae principibus inculcare: reverentiam Dei, cultum sui, disciplinam officialium et potestatum, affectum et protectionem subditorum. Deum ergo in primis asserit honorandum: deinde se ipsum colendum unicuique: post, ut doctrinam praepositi totius disciplina domus redoleat: et tandem universitas subjectorum de capitis praepositorum sibi incolumitate laetetur. Magnorum quoque virorum strategematibus et strategematicis utitur.
IV. Ego in hoc, sicut et in plurimis, Plutarchum censeo audiendum, qui deam caecam (fortunam) colendam esse negat, asserens eam nisi e caecis coli non posse. Multa quoque proponit exempla, quibus liquet omnes caecae deae cultores caecatos et praecipitatos tandem in foveam exterminii. Testatur hoc Galba, qui totam aetatem luculenter producens in senium hujus deae familiaritate et cultu in brevi elatus et in breviori praecipitatus est. Qualiter autem apud Suetonium quaere. Queritur tamen praefatus philosophus et in aure jam dicti principis lacrimabiliter ingemiscit, et quod haec vitio caecitatis et te meritatis probrosa dea et omnibus ignominiosa numinibus omnium deorum templa foedaverit et deorum omnium praeripuerit cultum, ut praeter aedes privatas, quas in orbe et urbe passim habet, rupem etiam Tarpejam occupaverit supremo Jovi coaequata et publicae fortunae imago aurea in Capitolio ab advenis, convenis et indigenis publice adoretur; et tantam prae ceteris habet auctoritatem, quod in tota ratione mortalium (ut dici solet) sola utramque paginam videtur implere. Videas eam ibi rotam versare volubilem: quodque magis mirere, ejusdem rotae impulsu de pectore Jovis sororum pensa praecipitat et conculcat. Quisquis enim Fortunam statuit, fata praecipitat et convellit. Fortuna semper consistit in his quae improvisa emergnut. Eam usque quaque nititur evacuare Plutarchus et ex praemissis quatuor locis, naturae, officii, morum, conditionis, totius reverentiae manare credit originem. Ille quindem in cultu deorum eos praecipue asserit venerandos, qui ei familiarius et vicinius accedunt: aut natura, ut Liber Indorum domitor, Hercules, qui eo ipso in se Jovem protestatus est, quod augues jugulavit in cunis: aut officio, ut pontifices praefectique sacrorum: aut moribus, ut philosophi, qui mentis divinae haustum investigatione et dispensatione sapientiae indicant: aut conditione, ut quos favor numinis extulit, ut aliis praeessent, ex causa potius familiari quam officio publico.
V. Nam praecedentia Plutarchi in Institutione Trajani et Julii Frontini in libro Strategematum sunt.
VI. Quid de continentia dicam rerumque contemptu, quandoquidem Plutarchi Strategematica nonnulla promisi? M. Catonem eodem vino quo remiges contentum fuisse traditur. Nunc autem, ut in Trajano Plutarchi Strategematicis imponatur modus, tantae fortitudinis et civilitatis fuit, ut Romani imperii fines, quod post Augustum defensum magis fuerat quam nobiliter ampliatum, longe lateque diffunderet.
VII. Cordis locum auctore Plutarcho Senatus obtinet. Senatus vero, sicut majoribus placuit, officii nomen est et habet aetatis notam: siquidem sic dicitur a senectute. Eum vero Athenienses Areopagum dicebant, eo quod in illius totius populi virtus consisteret, et quum ab eis praeclara plurima inventa sint, nihil salubrius, nihil gioriosius institutum est quam senatus. Quid enim nobilius est coetu senum, qui emeriti a vulgaribus officiis ad consilii et regiminis officium transeunt et in marcido corpore exserunt mentis vires, eo sapientiae magis apti negotiis, quo in exercitiis corporis minus possunt. Eorum utique tantus honor exstitit apud Graecos, ut duces rei publicae nusquam procederent, nihil egregium ageretur, quod senes instituti non inducerent aut approbarent, et, quod magis est, ab initio urbis conditae nomina eorum aureis litteris scriptae sunt ipsique Patres conscripti appellati, qui alios sapientia, aetate et affectu paterio praecedebant. Penes istos consiliorum erat auctoritas et omnium publice gerendorum. Ceterum licet ab aetate nominis videatur esse origo, hanc ego arbitror tam corporis esse quam mentis. Aetas namque mentis sapientia est, in qua omnium officiorum consistit distributio et artificium totius vitae. Ars namque recte vivendi, ut placet Stoicis, ars artium est. Nullam vero esse artem maximarum rerum, quum in minimis quoque artem esse nullus ignoret, opinio est hominum parum considerate loquentium et in maximis rebus errantium, omnia magis pro libito statuentium quam pro veritate.
VIII. Dum Plutarchi vestigia in Trajani institutione familiarius sequor, me ipsum arbitror hac imagine compellari eroque ludibrio omnium, nisi diligentius persequar quod incepi: me enim in praesenti clientem ejus professus sum. Sequor ergo eum et a capite rei publicae cum eo usque ad pedes descendam, ea tamen conditione, ut, si his, quibus jura permittitur ignorare, mordacior in hac parte apparuero, id non mihi, sed Plutarcho adscribant, aut sibi potius, qui regulam quam profitentur et qua vivendum est eis, discere noluerunt.
IX. Manus itaque rei publicae aut armata est aut inermis. Armata quidem est, quae castrensem exercet militiam: inermis, quae justitiam expedit et ab armis feriando juris militiae servit. Neque enim rei publicae militant soli illi, qui galeis thoracibusque muniti in hostes exercent gladios aut tela quaelibet, sed et patroni causarum, qui gloriosae vocis confisi munimine, lapsa erigunt, fatigata reparant, nec minus provident humano generi, quam si laborantium vitam, spem posterosque armorum praesidio ab hostibus tuerentur. Militant ei publicani, apparitores et officiales omnium judicum. Sicut enim alia sunt officia pacis, alia belli, ita eadem necesse est per alios et alios expediri. Armata itaque manus in hostem duntaxat exercetur, at inermis extenditur et in civem. Porro utriusque necessaria est disciplina, quia utriusque solet insignis esse militia. Usus quoque manuum capitis sui protestatur imaginem . . . Oportet, inquit Pericles, collegam Sophoclem arguens, praetorem non modo manus, sed oculos habere continentes. Est autem praesidentium continentia illa laudabilis, cum ab exactionibus et injuriis continent manus suas et cohibent alienas. Manus tamen utriusque militiae, armatae videlicet et inermis, manus est principis, et nisi utramque cohibeat, parum continens est. Et quidem arctius compescenda est inermis, eo quod, quum armati praecipiantur abstinere ab exactionibus et rapinis, inermis etiam a muneribus arcetur. Si tamen poena alicui irrogatur legitima, Si exigitur aut accipitur quod jure statutum est aut concessum, nequaquam punitur aut reprehenditur. IIoc enim quidquid sit, exactionis nomen non recipit; neque cadit in muneris rationem, quod officiales accipere prohibentur. Quia vero officialium licentia major est, dum sub praetextu officii spoliare possunt aut vexare privatos, quod contra officium praesumunt, poena feriendum est graviori.
X. Poetarum doctissimus Maro, ad quem Plutarchus suum destinat Trajanum, ut civilem vitam ab apibus mutuetur, admiranda canit levium spectacula rerum et cetera.
XI. Quocirca qui miles esse voluerit, praediscat artem eamque usu et exercitio firmet, ut, quum electus fuerit et militiae sacramento adstrictus, rei publicae et sibi utiliter vivat et non sit manus manca. His enim verbis in Institutione Trajani novissime usus est. Sequamur ergo eum et, sic ut ipse ait, quasi soccos pedibus faciamus, ut non offenadantur ad lapidem obicemve alium, quem multiplex ingerit casus.
XII. Unde Plutarchus ea dicit in omnibus exsequenda, quae humilioribus, id est multitudini, pro sint.
XIII. Rem politicam legitur Socrates instituisse et in eam dedisse praecepta, quae a sinceritate sapientiae quasi quodam fonte naturaae manare dicuntur. Hoc autem in summa colligitur, ut quae in re publica humiliora sunt, majorum officio diligentius conserventur. Intitutionem Trajani, cujus mentio superius facta est, diligentius relege, et haec latius conscripta invenies.
XIV. Sed poterunt de his, quae sunt ab Institutione Trajani superius dicta (cap. IX), sufficere.
XV. In quo princeps differat a tyranno, dum revolveretur auctore Plutarcho Institutio Trajani,e superius dictum est, et quae principis sint officia aut rei publicae membra, diligenter expositum.
XVI. Ut Plutarchi verbo utar, praefecti regionum impugnantes legem Domini.
XXXVI. De magistratuum moderatione librum fertur scripsisse Plutarchus, qui inscribitur Archigrammaton (?), et magistratum suae urbis ad patientiam et justitiae cultum verbis instituisse dicitur et exemplis.
